By  Monika ROMANSKA, Eko i My magazine , Poland (in Polish)

Abstract in English:
Last part of my Baltic Sea article series presents particular projects currently implemented, in terms of Baltic Sea condition, in the most polluted region - along the south-east coast line. Those are: Waste water treatment plants complex in Gdansk (Poland), Treatment of municipal wastewater project in Sankt Petersburg (Russia), Grey seal rescue project in Marine Station in Hel (Poland) and Water quality improvemnt programme in Szczecin (Poland).
Most of those water projects are still in progress but expected ecological effects are promising: crucial reduction of the global load of nutrients to the Baltic Sea on the Polish and Russian coastal area.
Once upone a time Baltic Sea fed and supported people living in the sea region. Now it is a time to pay back for that unlimiting derived goods - to make the efforts to decrease the human pression on the Baltic Sea ecosystem.
Additionally, at the end we listed which washing powders available in Poland are phosphate-free and which aren't.

W poprzednich artykułach cyklu opisywaliśmy przyczyny i skutki zanieczyszczenia Morza Bałtyckiego, jego obecny stan oraz inicjatywy i programy, jakie pojawiały się w celu wypracowania jednolitej, wiążącej strategii, która poprawić ma stan Bałtyku. Dziś przedstawimy kilka wybranych projektów, które poznała międzynarodowa grupa dziennikarzy w ramach warsztatów zorganizowanych przez stowarzyszenie Media21. Inwestycje te i działania przyczynią się w najbliższym czasie do poprawy stanu Morza Bałtyckiego.

W poprzednich artykułach cyklu opisywaliśmy przyczyny i skutki zanieczyszczenia Morza Bałtyckiego, jego obecny stan oraz inicjatywy i programy, jakie pojawiały się w celu wypracowania jednolitej, wiążącej strategii, która poprawić ma stan Bałtyku. Dziś przedstawimy kilka wybranych projektów, które poznała międzynarodowa grupa dziennikarzy w ramach warsztatów zorganizowanych przez stowarzyszenie Media21. Inwestycje te i działania przyczynią się w najbliższym czasie do poprawy stanu Morza Bałtyckiego.

Gdańsk-Wschód – dwuetapowy projekt wodno-ściekowy

Podczas wyjazdu terenowego dziennikarze z Europy zwiedzili Oczyszczalnię Ścieków Gdańsk-Wschód. Jest to największy obiekt w regionie, obsługuje obszar 70 ha i przyjmuje ścieki z Gdańska, Sopotu, Straszyna oraz gminy Pruszcz Gdański, Kolbudy i Żukowo. Pamiętajmy, że cały pas wybrzeża to gminy atrakcyjne turystycznie, gdzie o każdej porze roku gości wielu turystów.

Oczyszczalnia zbudowana została w 1976 roku. W latach 1996-1999 została poddana rozbudowie o część biologiczną i od tego czasu funkcjonuje jako oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna. Ścieki tłoczone są do oczyszczalni przez dwie centralne przepompownie: „Ołowianka” i „Motława”.

Obiekt obecnie przechodzi modernizację w ramach „Gdańskiego projektu wodno-ściekowego”, który obejmuje 28 zadań inwestycyjnych. Główne cele projektu to bezpieczeństwo zaopatrzenia w wodę, dostosowanie jakości wody do norm unijnych, skanalizowanie miasta oraz rozbudowa i modernizacja Oczyszczalni Ścieków Gdańsk-Wschód. Program zakłada przystosowanie oczyszczalni do zaostrzonych wymogów usuwania azotu ogólnego ze ścieków oczyszczonych. Ponadto modernizacja obejmie dostosowanie obiektów oczyszczalni do zwiększenia produkcji biogazu, który będzie wykorzystywany w celach energetycznych oraz renowację istniejących obiektów, m.in. basenów fermentacyjnych i niektórych instalacji. Koszt inwestycji to 215 mln euro, z czego 91 mln to dotacja z UE, a 110 mln euro pożyczka z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Gdańska Infrastruktura Wodociągowo-Kanalizacyjna ubiega się o środki finansowe z Funduszu Spójności, w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, na drugi etap „Gdańskiego projektu wodno-ściekowego”. Projekt obejmie zadania związane z budową przepompowni, kolektorów sanitarnych, przebudowę sieci kanalizacyjnej i wodociągowej oraz rozbudowę oczyszczalni ścieków Gdańsk-Wschód – pod kątem zagospodarowania osadów ściekowych. Koszt planowanej na lata 2010-2013 inwestycji to około 320 mln zł.

Piąta praca Heraklesa – oczyszczenie ścieków z Sankt Petersburga

Jeszcze do połowy XX wieku w Petersburgu nie funkcjonował żaden system oczyszczania ścieków, a większość istniejących dziś konstrukcji pochodzi z czasów Związku Radzieckiego. Ocenia się, że około 70 proc. wszystkich zanieczyszczeń wpływających do Zatoki Fińskiej pochodziło z St. Petersburga oraz spływało z wodami Newy. Pamiętajmy, że Newa nie jest rzeką długą, ale przepływa przez miasto Sankt Petersburg na długości aż 32 km, skąd zbiera wszelkie zanieczyszczenia komunalne. Ilość nieoczyszczonych ścieków zrzucanych przez miasto bezpośrednio do wody wynosiła 3500 tys. m3 dziennie. Za dostarczanie wody i odbiór ścieków w Petersburgu odpowiedzialne jest państwowe przedsiębiorstwo SUE „Vodokanal of St. Petersburg”. W rejonie obsługiwanym przez Vodokanal żyje ok. 5 mln ludzi.

W 1978 r. uruchomiono pierwszą linię oczyszczania ścieków o przepustowości 750 tys m3 dziennie. Po przemianie ustrojowej lokalne władze nie były jednak w wstanie udźwignąć finansowania nowej inwestycji, dlatego skorzystano ze środków udostępnionych przez Finlandię, Szwecję (m.in. Fundusz NEFCO) oraz lokalnych inwestorów. W latach 2005-2012 kompleks oczyszczalni poddany jest modernizacji i przemodelowaniu. Obecny status oczyszczalni to 2400 tys. m3 ścieków wchodzących do oczyszczalni na dobę, funkcjonowanie 20 oczyszczalni w obrębie miasta (m.in. Centralna, Kronsztad, Kołpino, Piotropałac), prawie 8 tys. km sieci kanałów ściekowych i 221 km tunelowych kolektorów, 3 spalarnie osadów pościekowych. Szacuje się, że obecnie oczyszczaniu podlega 87 proc. ścieków. W latach 2008-2012 prowadzona jest budowa centralnego kolektora newskiego wzdłuż Newy, zbierającego punktowe zrzuty ścieków. Planuje się, że do 2015 roku 98 proc. powstających w obrębie aglomeracji Sankt Petersburga ścieków będzie poddawanych oczyszczaniu.

SUE „Vodokanal of St. Petersburg” przystąpił do programu „Clean Baltic Sea”, który zakłada dodatkową, chemiczną redukcję fosforu w oczyszczonych ściekach. Do rozwiązania pozostaje nadal problem sieci wodociągowych, które są stare i niesprawne. W tej sprawie Rosję wsparła Komisja Helsińska, która rekomendowała inwestycję. Zostanie ona zakończona do roku 2020.

Foki wracają do polskiej strefy Bałtyku

Kolejnym odwiedzonym w ramach wyjazdu terenowego miejscem była Stacja Morska Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Stacja prowadzi ośrodek rozrodu i rehabilitacji fok, a także centrum edukacyjne „Błękitna Szkoła”.

Jeszcze 130 lat temu na polskim wybrzeżu żyło ok. tysiąca fok szarych. Dziś ocenia się, że 95 proc. tej populacji zginęła. Foki postrzegane były niegdyś za konkurencję dla rybołówstwa, dziś wiemy, że foki nie stanowią takiej konkurencji, ponieważ ryb, którymi się odżywiają jest pod dostatkiem. Niestety, wytrzebione w polskich wodach, foki pospolite i obrączkowane pojawiają się tu bardzo rzadko. Znacznie częściej obserwowano foki szare. Niemniej jednak ich populacja jest w Bałtyku uznawana za zagrożoną, liczy bowiem 20,5 tys. osobników (czyli 5 razy mniej niż na początku XX wieku). Dodatkowymi czynnikami zmniejszającymi liczebność fok są: brak miejsc rozrodu (zalodzeń), zanieczyszczenie wód Bałtyku oraz presja turystyczna.

„Winni ich zagłady, mamy dziś dostatecznie dużo wiedzy, by obowiązek odtworzenia populacji fok spełnić” – mówi szefostwo Stacji. Helski ośrodek rozrodu i rehabilitacji fok jest jednym z kilku takich obiektów na wybrzeżu Bałtyku. Stado rozrodowe w stacji liczy 6 fok. Potomstwo urodzonych fok, po krótkim odchowie, jest wypuszczane na wolność na polskim wybrzeżu, gdzie wolno żyjące foki pojawiały się w przeszłości. Ośrodek zajmuje się także rehabilitacją rannych fok, które po okresie rekonwalescencji wracają do morza. Naukowcy ze Stacji Morskiej mają nadzieję, że foki staną się znowu stałym elementem ekosystemu, pożytecznym drapieżnikiem, ale też świadectwem czystości wód i zdrowotności ryb. A może też atrakcją turystyczną.

Innym gatunkiem, który znajduje się w centrum zainteresowania Stacji Morskiej w Helu jest morświn. Morświny należą do rzędu waleni. Ich liczebność w Bałtyku jest bardzo mała, szacowana na kilkaset osobników. Aby populacja miała szansę przetrwania, ważne jest więc przeżycie każdego z nich. Tymczasem odnotowuje się duży tzw. przyłów tych ssaków, czyli ilość osobników ginących niezamierzenie w sieciach rybackich. W związku z ich dużą śmiertelnością na łowiskach Zat. Puckiej realizowany jest specjalny projekt ochronny, obejmujący rozpoznanie terminów wędrówek morświnów oraz miejsca ich przebywania. Promuje się także stosowanie tzw. pingerów – urządzeń akustycznych umieszczanych na sieciach, odstraszających zwierzęta. Jest jednak jeszcze wiele do zrobienia. Pamiętając o pozytywnych efektach kampanii na rzecz ratowania delfinów podczas połowów tuńczyków, inżynierowie z kilku krajów pracują nad nowymi konstrukcjami sieci, które skutecznie łowiąc ryby będą jednocześnie bezpieczne dla ssaków morskich.

W muzeum ośrodka znajduje się wystawa poświęcona roli fok w ekosystemie morza. W salach dydaktycznych prowadzone są zajęcia edukacyjne w ramach „Błękitnej Szkoły”, poświęcone ochronie Bałtyku. Stacja Morska uczestniczy także w innych projektach, m.in. mających na celu zwiększenie populacji ważnych gatunków ryb w Bałtyku. Działania stacji wspierane są m.in. przez NFOŚiGW, WFOŚiGW w Gdańsku, EkoFundusz, KBN.

Poprawa jakości wody w Szczecinie

Aglomeracja Szczecina, należąca do największych ośrodków zanieczyszczających Morze Bałtyckie, wytwarza każdej doby 70 tys. ton ścieków. Olbrzymie ilości wprowadzanych do wód zanieczyszczeń dyskwalifikują miasto jako przyjazne środowisku. Program „Poprawa jakości wody w Szczecinie”, którego realizacja przypada na lata 2003-2010, rozwiązuje ten problem. Przez długi czas projekt ten był największym programem współfinansowanym przez Unię Europejską w części środowiskowej Funduszu Spójności w Polsce.

Najważniejsze inwestycje, jakie powstały w ramach projektu to: budowa nowoczesnej oczyszczalni ścieków „Pomorzany”, modernizacja oczyszczalni w Zdrojach, budowa 5 pompowni ścieków wraz z kolektorami tłocznymi, położenie 200 km nowych sieci wodociągowych i kanalizacyjnych, renowacja dalszych 60 km istniejącej sieci kanalizacyjnej, budowa 2 magistral wodociągowych oraz budowa stacji filtracji wody na złożu węgla aktywnego. Inwestycje sprawią, że od roku 2010 dziesięciokrotnie zmniejszą się zrzuty biogenów (fosforu i azotu) do Morza Bałtyckiego z bezpośredniego źródła, jakim jest aglomeracja Szczecina.

Zdaniem koordynatora projektu – Zakładu Wodociągów i Kanalizacji w Szczecinie – program oprócz poprawy jakości życia dla Szczecinian przyniesie ogromną redukcję wprowadzanych do Odry zanieczyszczeń, poprawę jakości oraz pewność dostaw wody pitnej, dostosowanie systemu wodno-ściekowego do wymogów prawa polskiego i unijnych dyrektyw w sferze ochrony środowiska, zwiększenie atrakcyjności terenów turystycznych regionu Zalewu Szczecińskiego. Ponadto program spowoduje uniknięcie wnoszenia opłat z tytułu kar za zanieczyszczanie środowiska – obecnie naliczone, ale warunkowo zawieszone kary narosły do kwoty 152 mln zł.

W grudniu 2009 r. zakończono 13 z 15 inwestycji, zaawansowanie rzeczowe przekroczyło 95 proc. Koszt całej inwestycji to 282,2 mln euro. 66 proc. tej sumy pokryła Unia Europejska, 71 mln euro pochodzi z pożyczki z NFOŚiGW, WFOŚiGW w Szczecinie oraz Banku Ochrony Środowiska, zaś pozostałe 27 mln euro wyłożył ZWiK Szczecin.

– Z punktu widzenia instytucji zarządzającej, szczeciński projekt kończy się dużym sukcesem. Projekt ma zaawansowanie zarówno finansowe, jak i rzeczowe na poziomie przekraczającym 90 proc. i dobiega do szczęśliwego końca – podkreśla Adam Ździebło, wiceminister Rozwoju Regionalnego. – Poprzez tak duże zadanie można udowodnić, że projekt może się zmieścić w czasie, zakończyć w terminie, a problemy, które pojawiają się w trakcie realizacji, mogą być przepracowane i rozwiązane.

Realizacja zadania znalazła uznanie także w oczach przedstawicieli Komisji Europejskiej. – Projekt w Szczecinie jest jednym z największych i najbardziej udanych projektów realizowanych w Polsce w obszarze środowisko. Biorąc pod uwagę skalę tego projektu, jego obecne zaawansowanie rzeczowe i finansowe jest bardzo dobrym rezultatem – mówi Charlina Vitcheva z Komisji Europejskiej. Zwiedzając oczyszczalnię ścieków „Pomorzany” dodaje: – Mamy tu jasne widoczne rezultaty projektu. Są one związane z jakością życia mieszkańców w regionie, ale też z efektem środowiskowym. Kiedy Unia Europejska omawia „Strategię UE dla regionu Morza Bałtyckiego”, my jasno widzimy tu transgraniczne efekty waszego projektu, bo wiąże się on z czystością wody w Bałtyku i odnosi się nie tylko do Polski, ale całego makroregionu Morza Bałtyckiego.

Jeszcze sto lat temu morze żywiło i bogaciło mieszkańców krajów nadbałtyckich. Wpływało na kulturę, obyczaje, rozwój techniki połowów i żeglowania. Dziś wymaga od nas wysiłków w celu zmniejszenia presji człowieka na ekosystem morza. Przyszedł czas, by za dobra czerpane niegdyś bez umiaru teraz odpłacić.

ORIGINAL ARTICLE